Trung Quốc dẫn dắt sự bùng nổ năng lượng tái tạo toàn cầu

Nhờ vai trò của Trung Quốc, năng lượng tái tạo trên toàn cầu, đứng đầu là năng lượng mặt trời, đã vượt các nguồn năng lượng truyền thống.

 

Trong vài thập kỷ qua, năng lượng tái tạo vươn lên thành ngành công nghiệp chủ lực, tạo ra hơn 10% giá trị của nền kinh tế Trung Quốc. Ảnh: Barcroft Images

Năm 2025, tổng lượng điện từ các nguồn năng lượng tái tạo trên toàn cầu đã vượt tổng lượng điện từ than đá - theo tổ chức nghiên cứu năng lượng Ember. Đồng thời, điện mặt trời và điện gió tăng trưởng đủ nhanh để đáp ứng mức tăng nhu cầu điện của thế giới từ tháng 1 đến tháng 6 trong năm qua.

Với nhiều người, đà tăng trưởng liên tục của năng lượng tái tạo hiện nay dường như không thể đảo ngược. Viễn cảnh này đã khiến tạp chí Science quyết định chọn sự bùng nổ của năng lượng tái tạo là "Đột phá của năm".

Niềm hy vọng do điện mặt trời mang lại xuất hiện giữa lúc hội nghị khí hậu của Liên Hợp Quốc ở Belém, Brazil, vào tháng 11/2025 toàn thảo luận những diễn biến ảm đạm như lượng khí thải carbon toàn cầu vẫn tiếp tục tăng do nhiều quốc gia không đạt được mức cắt giảm đã cam kết trong Thỏa thuận Paris năm 2015. Mục tiêu giữ mức nóng lên toàn cầu dưới 1,5°C - vốn đã rất khó - nay dường như càng xa vời.

Tuy vậy, Hannah Ritchie, nhà khoa học dữ liệu tại Đại học Oxford và cây bút về khí hậu, vẫn nhìn thấy điểm sáng. Theo bà, nhờ sự bùng nổ của năng lượng tái tạo, thế giới đang tiến gần đến thời điểm được chờ đợi đã lâu, đó là nhiên liệu hóa thạch bắt đầu thoái lui. Trung Quốc "đang ở ngay sát ngưỡng đẩy lùi than đá rồi", và phần còn lại của thế giới có thể sẽ sớm đi theo xu hướng đó, Ritchie nhận xét.

Công suất lắp đặt của các nguồn năng lượng trên thế giới. Ảnh: Ngô Hà.

Trung Quốc trở thành quốc gia dẫn dắt xu hướng chuyển đổi năng lượng của toàn cầu nhờ sở hữu nền công nghiệp hùng mạnh. Sau nhiều năm kiên trì nuôi dưỡng ngành công nghiệp năng lượng tái tạo bằng các khoản trợ giá, Trung Quốc hiện thống lĩnh thị trường toàn cầu. Nước này sản xuất tới 80% pin mặt trời, 70% tua-bin gió và 70% pin lithium của thế giới, với mức giá mà không đối thủ nào cạnh tranh nổi.

"Trung Quốc thực sự đã làm chủ lĩnh vực này... nhờ quy mô nền kinh tế, năng lực sản xuất và sự cạnh tranh khốc liệt ngay trong nước," ông Li Shuo, Giám đốc Trung tâm Khí hậu Trung Quốc thuộc Viện Chính sách Hiệp hội Châu Á, nhận định.

Bằng cách liên tục mở rộng sản xuất để đáp ứng thị trường, Trung Quốc đã kéo chi phí sản xuất xuống thấp và kích thích nhu cầu tăng mạnh. Kết quả là tạo ra một vòng xoáy tích cực, đưa năng lượng tái tạo vươn lên thành một ngành công nghiệp chủ lực, tạo ra hơn 10% giá trị của nền kinh tế quốc gia.

"Sóng thần" công nghệ từ các nhà máy Trung Quốc đã làm thay đổi sâu sắc cục diện năng lượng và cả cảnh quan của đất nước. Trong nhiều thập kỷ, quá trình phát triển của Trung Quốc gắn chặt với than đá, nguồn gây ô nhiễm không khí nghiêm trọng tại nhiều thành phố và phát ra lượng khí carbon khổng lồ mà hiện vẫn vượt tổng phát thải của tất cả các quốc gia phát triển khác cộng lại. Giờ đây, các tấm pin mặt trời phủ kín các sa mạc và cao nguyên Tây Tạng, còn những tuabin gió cao tới 300 mét đứng sừng sững dọc bờ biển và trên các đỉnh đồi. Trong mười năm qua, sản lượng điện mặt trời của Trung Quốc đã tăng hơn 20 lần, và tổng công suất các trang trại điện mặt trời cùng điện gió của nước này đủ để cung cấp điện cho cả nước Mỹ.

Chỉ riêng trong năm 2024, Trung Quốc đã lắp đặt các nhà máy điện mặt trời và điện gió mới có công suất tương đương khoảng 100 nhà máy điện hạt nhân, và tốc độ này thậm chí còn tăng nhanh hơn trong đầu năm 2025.

Trung Quốc cũng đang xây dựng hàng chục đường dây điện siêu cao áp, kéo dài hàng nghìn km từ các vùng sa mạc phía tây, nơi sản xuất phần lớn điện mặt trời, về các thành phố đông đúc ở phía đông có nhu cầu tiêu thụ điện khổng lồ.

Nguồn điện sạch này sẽ được sử dụng cho hàng triệu xe điện và mạng lưới tàu cao tốc chạy bằng điện trên khắp Trung Quốc, cho phép người dân chỉ mất vài giờ để di chuyển cả nghìn km.

Điện mặt trời và điện gió tăng trưởng nhanh đến mức đủ để bù đắp toàn bộ phần gia tăng nhu cầu sử dụng điện trên thế giới trong nửa đầu năm 2025. Ảnh: Ngô Hà

Việc Trung Quốc đẩy mạnh xuất khẩu công nghệ xanh đang làm biến đổi phần còn lại của thế giới. Châu Âu từ lâu đã là khách hàng lớn của Trung Quốc, và giờ có thêm các nước đang phát triển cũng đổ xô mua pin mặt trời, pin lưu trữ và tua-bin gió của nước này, xuất phát cả từ tính kinh tế và mong muốn tự chủ về năng lượng.

Ví dụ, Pakistan đã tăng 5 lần lượng pin mặt trời nhập khẩu từ Trung Quốc trong giai đoạn 2022–2024, khi xung đột Nga-Ukraine đẩy giá khí đốt tự nhiên và chi phí điện lưới lên cao.

"Đối với những người dân từng lo lắng ‘Làm sao có điện để dùng?’ thì đây là một lựa chọn quá rõ ràng," Lauri Myllyvirta, nhà phân tích tại Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Không khí Sạch (CREA), nói.

Ở Nam Phi, các nhà máy điện than cũ kỹ và thiếu ổn định cũng làm nảy sinh nhu cầu tương tự. Trong khi đó, Ethiopia đón nhận điện mặt trời và điện gió do lo ngại thủy điện - trụ cột của hệ thống điện quốc gia - sẽ suy giảm khi hạn hán xảy ra thường xuyên hơn.

Năm 2004, thế giới phải mất nguyên một năm để lắp đặt được 1 gigawatt công suất điện mặt trời, tương đương công suất của một nhà máy điện than cỡ lớn. Giờ đây, thế giới đưa vào vận hành lượng công suất gấp đôi con số đó mỗi ngày.

Mặc dù sử dụng thước đo công suất lắp đặt là một cách so sánh khá thiên vị cho điện gió và điện mặt trời - vì các nguồn này chỉ có thể phát điện tối đa trong vài giờ mỗi ngày, trong khi các nhà máy điện than hoặc điện hạt nhân vận hành liên tục - nhưng nếu tính tổng sản lượng, năng lượng tái tạo đã tạo ra nhiều điện hơn than đá trong năm 2025.

Đáng nói là, nếu trước kia năng lượng tái tạo mang một "hào quang đạo đức": các bên mua điện chấp nhận trả mức giá cao hơn so với năng lượng hóa thạch do những quan ngại về khí hậu; thì ngày nay, động lực xuất phát từ lợi ích tự thân, xét trên khía cạnh chi phí và an ninh năng lượng.

Có lẽ sự thay đổi động lực này mới chính là đột phá quan trọng nhất, bảo đảm rằng bước ngoặt trong năm qua sẽ khởi đầu cho một xu hướng bền lâu.

Ngô Hà tổng hợp

---

Tài liệu tham khảo:

Science's Breakthrough of the year, (2025), https://www.science.org/content/article/breakthrough-2025

Ember Energy, (2025), Global Electricity Mid-Year Insights 2025, https://ember-energy.org/latest-insights/global-electricity-mid-year-insights-2025/