30.000 hộ dân kiếm triệu USD nhờ xả điện mặt trời mái nhà cứu lưới điện

Tháng 10 vừa qua, một đợt nắng nóng gay gắt quét qua bang New South Wales (Australia), đẩy nền nhiệt tại trạm Observatory Hill ở Sydney lên 34,7 độ C, cao hơn 12 độ C so với mức trung bình nhiều năm. Cùng thời điểm, 4 trong 12 tổ máy nhiệt điện than của bang phải ngừng hoạt động để bảo dưỡng và sự cố kỹ thuật, 2 tổ máy khác giảm công suất. Nhu cầu bật điều hòa tăng vọt trong khi nguồn cung thiếu hụt 2.400 MW khiến lưới điện khu vực rơi vào tình thế căng thẳng tột độ.

Diễn biến này đẩy giá điện bán buôn trên Thị trường Điện lực Quốc gia Australia (NEM) có thời điểm chạm đỉnh 23.107 AUD/MWh (khoảng 381 triệu đồng/MWh, tỷ giá ngày 10/11), sát mức giá trần quy định. Tuy nhiên, thay vì xảy ra mất điện diện rộng, hệ thống điện vẫn đứng vững nhờ nguồn xả tức thì từ hàng trăm nghìn bộ pin lưu trữ lắp tại các nhà dân.

Người dân lắp đặt điện mặt trời mái nhà (Ảnh: FR).

Hái ra tiền nhờ cục pin trong gara

Theo ABC News, sự cố nguồn phát truyền thống đã tạo ra cơ hội kiếm tiền hiếm có cho các hộ gia đình sở hữu hệ thống điện mặt trời mái nhà kèm pin tích điện. Khi giá điện trên sàn giao dịch vọt lên trên 5.000 AUD/MWh trong 11 chu kỳ liên tiếp (mỗi chu kỳ 5 phút), nhiều chủ nhà nhận được thông báo tự động qua ứng dụng điện thoại và lập tức xả điện ngược trở lại lưới.

Trên các diễn đàn mạng xã hội, nhiều người chia sẻ bảng chụp doanh thu đầy phấn khích. Một tài khoản trên Reddit cho biết đã thu về 100 AUD (khoảng 1,65 triệu đồng) chỉ trong một giờ nhờ bán 30 kW điện dự trữ. Thông thường, một hộ gia đình tại Australia tiêu thụ khoảng 15-20 kWh điện mỗi ngày.

Ông Dan Adams, đồng Giám đốc điều hành Amber Electric - đơn vị trung gian cho phép hộ gia đình giao dịch trực tiếp trên thị trường điện bán buôn - xác nhận doanh thu ngày hôm đó thiết lập kỷ lục mới. Khoảng 30.000 khách hàng của công ty đã thu về tổng cộng 2 triệu AUD (khoảng 33 tỷ đồng) chỉ trong vòng 2 giờ. Trung bình mỗi nhà bỏ túi 69 AUD (khoảng 1,1 triệu đồng), cá biệt có những hộ thu hơn 500 AUD (hơn 8,2 triệu đồng).

Trước đây, chỉ các nhà máy điện khí chạy đỉnh mới có khả năng phản ứng nhanh với những đợt tăng cầu đột biến như vậy. Giờ đây, hàng chục nghìn hộ dân liên kết lại đã làm được điều tương tự, vừa giảm áp lực phụ tải, vừa chuyển một phần dòng tiền từ các nhà phát điện lớn về túi người tiêu dùng.

Lấn át điện hóa thạch trong giờ cao điểm

Câu chuyện tại Sydney không phải hiện tượng đơn lẻ. Theo phân tích từ The Guardian, pin lưu trữ đang dần thay đổi cấu trúc vận hành của toàn bộ hệ thống năng lượng Australia, đặc biệt là trong khung giờ cao điểm buổi tối từ 17h đến 20h.

Báo cáo của công ty tư vấn EnergyEdge chỉ ra rằng, sản lượng phát từ các nhà máy điện khí trong khung giờ này đã giảm 67% trong vòng một năm qua. Tính đến tháng 8/2026, các hệ thống pin lưu trữ (cả quy mô hộ gia đình lẫn pin công nghiệp) đã đáp ứng tới 49% công suất điều độ buổi tối của lưới điện, so với mức khiêm tốn 0,4% vào năm 2020. Tỷ trọng của nguồn điện khí trong cùng giai đoạn lao dốc từ 65,9% xuống còn 20,6%.

Tốc độ lắp đặt pin lưu trữ tại Australia đang vượt qua cả điện gió và điện mặt trời. Hiện toàn quốc có hơn 700.000 hệ thống pin gia đình, phần lớn được kích cầu thông qua các chương trình trợ cấp của chính phủ. Cơ quan Điều hành Thị trường Năng lượng Australia (AEMO) dự báo con số này sẽ vượt 2 triệu hệ thống trước năm 2030.

Bà Alison Reeve, Giám đốc chương trình năng lượng tại Viện Grattan, nhận định rằng hệ thống pin đã làm rất tốt nhiệm vụ sạc đầy từ nguồn điện mặt trời giá rẻ vào giữa trưa, sau đó xả ra vào chập tối. Mô hình này giúp san bằng biểu đồ phụ tải suốt ngày đêm và kéo giá điện bán buôn bình quân giảm 44% trong 2 năm qua.

Hệ thống pin lưu trữ điện giúp người dân kiếm thêm thu nhập bằng cách bán điện ngược lại lưới trong giờ cao điểm (Ảnh: Energy.nsw).

Nghịch lý thị trường và rủi ro điều hành

Sự phát triển thần tốc của pin lưu trữ cũng làm nảy sinh những rào cản kinh tế mới. Phân tích của Financial Times chỉ ra nguy cơ "tự triệt tiêu doanh thu".

Khi ngày càng nhiều pin tham gia thị trường, sự chênh lệch giá giữa lúc thấp điểm và cao điểm bị thu hẹp đáng kể. Hoạt động kinh doanh chênh lệch giá điện (vốn là nguồn thu lớn nhất của các nhà đầu tư pin) bị sụt giảm biên lợi nhuận. Số liệu từ sàn NEM cho thấy dù tổng công suất pin tăng gấp đôi trong quý II, doanh thu của toàn ngành pin lại sụt 56% so với cùng kỳ.

Để tìm đường ra, các nhà phát triển pin quy mô lớn đang chuyển hướng ký hợp đồng dịch vụ dài hạn với các tập đoàn công nghệ như Amazon, nhằm cấp điện xanh ổn định cho các trung tâm dữ liệu AI đang tiêu tốn nguồn năng lượng khổng lồ.

Bên cạnh bài toán tài chính, việc điều phối hàng vạn viên pin gia đình cũng đặt cơ quan quản lý vào thế bị động. Ông Dave Smith, chuyên gia thiết kế thị trường điện bán buôn, giải thích rằng phần lớn pin hộ gia đình nằm "sau công tơ", cơ quan điều hành không thể giám sát trực tiếp.

Khi giá điện tăng, hàng loạt pin cùng xả điện khiến giá rơi thẳng đứng chỉ sau 5 phút. Khi giá giảm, người dân lập tức ngắt xả, khiến nguồn cung lại thiếu hụt và giá bật tăng trở lại. Hiện tượng trồi sụt liên tục này khiến các nhà vận hành lưới điện gặp rất nhiều thách thức trong việc duy trì ổn định tần số.

Theo ông Tristan Edis, Giám đốc điều hành Green Energy Markets, pin lưu trữ phân tán là một phần quan trọng của bài toán Net Zero nhưng không thể đứng độc lập. Để pin phát huy tối đa giá trị, hạ tầng lưới điện cần tiếp tục bổ sung thêm nguồn phát từ điện gió ngoài khơi và nâng cấp các đường dây truyền tải cao áp liên vùng, bảo đảm dòng điện sạch luôn sẵn sàng nạp đầy các khối pin trước mỗi đợt thời tiết cực đoan.